اس دی آر چیست؟
حق برداشت مخصوص (SDR) دارایی ذخیرهای است که صندوق بینالمللی پول در سال ۱۹۶۹ ایجاد کرد و ارزش آن بر اساس سبد پنج ارز دلار، یورو، ین، پوند و یوان تعیین میشود. در حملونقل بینالمللی، از SDR عمدتاً برای تعیین سقف غرامت در قراردادهای حمل استفاده میشود که نوسانات ارزی را برای فعالان این بخش کاهش میدهد.
اهداف SDR
. جبران کمبود ذخایر بینالمللی
تکمیل منابع طلا و دلار برای تأمین نقدینگی مورد نیاز تجارت جهانی.
۲. کاهش وابستگی به دلار آمریکا
ایجاد یک دارایی ذخیرهای مبتنی بر سبد ارزی متنوع (پنج ارز اصلی) برای ثبات بیشتر.
۳. واحد حساب مشترک در سازمانهای بینالمللی
استانداردسازی ارزش وامها، گزارشها و تعهدات مالی در IMF، بانک جهانی و برخی نهادهای دیگر.
۴. ابزار مقابله با بحرانهای مالی جهانی
تخصیص اضطراری SDR به کشورهای عضو در زمان بحران بدون افزایش بدهی آنها.
۵. پشتیبانی از حملونقل بینالمللی
تعیین سقف غرامت خسارت کالا و مسافر در کنوانسیونهای حمل (به ویژه دریایی و هوایی) به واحد SDR برای جلوگیری از اختلافات ارزی.
ارزش حق برداشت مخصوص چقدر است؟
ارزش یک حق برداشت روزانه محاسبه میشود و بر اساس وزن ارزهایی است که سبد Special Drawing Rights را تشکیل میدهند:
دلار آمریکا (۴۱.۷۳ درصد)، یورو (۳۰.۹۳ درصد)، یوان چین (۱۰.۹۲ درصد)، ین ژاپن (۸.۳۳ درصد) و پوند استرلینگ (۸.۰۹ درصد). ارزش SDR با جمع کردن ارزش این ارزها به دلار آمریکا به دست میآید.
بابت خسارت یا نابودی کالا، متصدی حمل معمولاً الزامی به جبران کل زیان واردشده ندارد و میتواند مسئولیت خود را تا سقف مشخصی محدود کند. این سقفها بر اساس معاهدات بینالمللی و برای هر شیوه حمل متفاوت است.
حمل زمینی (جادهای)
طبق کنوانسیون CMR که برای حمل بینالمللی جادهای رایج است:
- سقف غرامت:33 واحد حقوق برداشت مخصوص (SDR) به ازای هر کیلوگرم از وزن ناخالص کالای مفقود یا آسیبدیده.
- غرامت اضافی: علاوه بر مبلغ فوق، هزینه حمل، حقوق گمرکی و سایر هزینههای مرتبط با حمل نیز قابل دریافت است.
- نکته مهم: ضررهای غیرمستقیم (مانند کاهش سود یا توقف خط تولید) معمولاً تحت این کنوانسیون قابل دریافت نیست.
توجه: در برخی کشورها که پروتکل SDR را تصویب نکردهاند، هنوز سقف قدیمی 25 فرانک طلا (حدود 542.50 یورو به ازای هر کیلوگرم) ملاک عمل است.
حمل ریلی
بر اساس کنوانسیون CIM برای حمل بین المللی ریلی
- سقف غرامت بر اساس وزن: 17 واحد حق برداشت مخصوص (SDR) به ازای هر کیلوگرم از وزن ناخالص کالای مفقود یا آسیبدیده.
- این سقف تقریباً دو برابر حمل جادهای (CMR) است که 8.33 SDR به ازای هر کیلوگرم تعیین شده.
- مبنای محاسبه غرامت: مبلغ غرامت بر اساس ارزش کالا در بازار در زمان و مکان پذیرش حمل محاسبه میشود، اما هرگز از 17 SDR به ازای هر کیلوگرم تجاوز نخواهد کرد.
- غرامت اضافی: علاوه بر جبران ارزش کالا، حملکننده موظف به بازپرداخت هزینههای حمل، حقوق گمرکی و سایر هزینههای مرتبط با جابجایی کالای از دست رفته نیز میباشد.
- کسر استاندارد (فرانشیز): برای برخی کالاها مانند مایعات یا محصولات مرطوب، خسارت ناشی از کاهش وزن طبیعی (تبخیر و…) تا سقف ۲ درصد و برای سایر کالاهای خشک تا سقف ۱ درصد از وزن، قابل پرداخت نیست و این میزان از غرامت نهایی کسر میشود.
حمل دریایی
مبنای اصلی قوانین، کنوانسیون لاهه-ویزبی است:
- سقف غرامت: دو روش محاسبه دارد، هر کدام که بیشتر باشد ملاک است:
- به ازای هر بسته یا واحد:67 واحد SDR.
- به ازای هر کیلوگرم: 2 واحد SDR به ازای هر کیلوگرم وزن ناخالص.
- درباره کانتینر: اگر در بارنامه تعداد اقلام داخل کانتینر تصریح نشده باشد، کل کانتینر به عنوان یک “بسته” محسوب میشود و سقف غرامت پایین میآید.
حمل هوایی
مبنای قوانین، کنوانسیون مونترال است (که جانشین کنوانسیون ورشو شده):
- سقف غرامت: معمولاً بر اساس وزن محاسبه میشود.
- مبلغ دقیق: حدود 22 واحد SDR به ازای هر کیلوگرم (عدد دقیق آن در کنوانسیون بهروز میشود).
- توجه: در این حالت نیز حملکننده میتواند با اثبات این که حادثه عمدی نبوده، مسئولیت خود را محدود کند.
چند نکته طلایی و کاربردی
- اعلام ارزش بالا (Declaration of Interest): اگر کالای شما ارزش بالایی دارد، میتوانید قبل از حمل، ارزش واقعی آن را به حملکننده اعلام کنید و با پرداخت هزینه اضافی (حقالعبور)، سقف غرامت را حذف کنید.
- ارز مرجع (SDR): واحد حقوق برداشت مخصوص (SDR) یک ارز مصنوعی است که توسط صندوق بینالمللی پول (International Monetary Fund-IMF) تعیین میشود. نرخ روز آن در ایران توسط بانک مرکزی اعلام میشود